biologia

Szkoła Podstawowa: KLASA 5

1.   Biologia jako nauka:

  • czym zajmuje się biologia;
  • cechy organizmów żywych;
  • czynności życiowe organizmów;
  • budowa organizmów wielokomórkowych;
  • dziedziny biologii.

2.   Poznawanie biologii:

  • obserwacja;
  • metoda naukowa;
  • gdzie czerpać wiedzę z biologii.

3.   Mikroskop, preparaty i obserwacje:

  • budowa mikroskopu optycznego;
  • mikroskop elektronowy;
  • obliczanie powiększenia mikroskopu.

4.   Składniki chemiczne organizmów:

  • sole, tłuszcze, białka, cukry - budowa, przykłady, funkcje;
  • woda;
  • kwasy nukleinowe;
  • komórka zwierzęca i jej budowa;
  • komórka roślinna i jej budowa;
  • komórka bakteryjna i jej budowa.

Szkoła Podstawowa: KLASA 6

1.   W królestwie zwierząt:

  • komórka zwierzęca;
  • cechy zwierząt;
  • symetria ciała zwierząt;
  • zwierzęta kręgowe;
  • zwierzęta bezkręgowe.

2.   Tkanki występujące u zwierząt:

  • rodzaje tkanek;
  • tkanka nabłonkowa, budowa i funkcje;
  • tkanka mięśniowa, budowa i funkcje;
  • tkanka nerwowa, budowa i funkcje;
  • obserwacje tkanek pod mikroskopem.

3.   Tkanka łączna:

  • rodzaje tkanki łącznej;
  • tkanki kostna, chrzęstna oraz tłuszczowa;
  • krew jako tkanka płynna;
  • cechy charakterystyczne poszczególnych tkanek.

4.   Parzydełkowce:

  • budowa parzydełkowców;
  • przedstawiciele parzydełkowców;
  • tryb życia płazińców;
  • cechy charakterystyczne płazińców;
  • przystosowania tasiemca do pasożytniczego trybu życia;
  • budowa tasiemca.

Szkoła Podstawowa: KLASA 7

I.   Zagadnienia tematyczne z klasy 6:
Świat zwierząt. Stawonogi i mięczaki.

II.   Zagadnienia tematyczne z klasy 7:
1.   Budowa mikroskopu optycznego.
2.   Budowa komórki prokariotycznej i eukariotycznej.
3.   Przegląd tkanek zwierzęcych.
4.   Układ ruchu:

  • budowa szkieletu;
  • rodzaje stawów;
  • budowa i znaczenie mięśni;
  • higiena i choroby układu ruchu.

5.   Składniki pokarmowe (witaminy, cukry, białka, tłuszcze) oraz budowa układu pokarmowego. Trawienie i wchłanianie. Higiena i choroby układu pokarmowego.
6.   Układ krążenia:

  • krwioobiegi;
  • budowa serca;
  • krzepnięcie krwi;
  • grupy krwi;
  • naczynia krwionośne;
  • choroby układu krążenia;
  • skład i funkcje krwi.

UWAGA! Zagadnienia do poszczególnych działów są zbieżne z rozkładem materiału oraz wymaganiami edukacyjnymi dla klasy 7.

Szkoła Podstawowa: KLASA 8

I.   Zagadnienia tematyczne z klasy 7:
1.   Układ nerwowy i narządy zmysłów:

  • ośrodki nerwowe;
  • centralny i obwodowy układ nerwowy, autonomiczny układ nerwowy - budowa;
  • przykłady kontroli - układ nerwowy współczulnym i przywspółczulny;
  • łuk odruchowy, pojęcie i rodzaje odruchów;
  • synapsy i ich rodzaje;
  • choroby i higiena układu nerwowego;
  • zmysły - budowa i działanie oraz higiena narządów zmysłów; przegląd i budowa zmysłu dotyku, słuchu, wzroku, równowagi.

2.   Aparat ruchu - aktywny i bierny. Podział, budowa i znaczenie mięśni, szkielet osiowy, obręczy i kończyn, podział i budowa kości. Higiena i choroby układu ruchu. Budowa kręgów stanowiących aparat ruchowy głowy.
3.   Budowa i funkcja układu krążenia. Budowa naczyń krwionośnych, serca. Grupy krwi. Proces krzepnięcia krwi. Higiena i choroby układu krążenia. Budowa i funkcje krwi.

II.   Zagadnienia tematyczne z klasy 8:
1.   Genetyka:

  • podziały komórkowe;
  • nośnik informacji genetycznej - DNA; budowa DNA i RNA;
  • pojęcia z genetyki;
  • ekspresja informacji genetycznej - ogólny przebieg transkrypcji i translacji;
  • cechy kodu genetycznego;
  • podstawowe prawa dziedziczenia; zadania genetyczne - I i II Prawo Mendla;
  • dziedziczenie cech u człowieka; dziedziczenie płci u człowieka;
  • dziedziczenie grup krwi.

UWAGA! Zagadnienia do poszczególnych działów są zbieżne z rozkładem materiału oraz wymaganiami edukacyjnymi dla klasy 8.

Liceum Ogólnokształcące: KLASA 1 (kontynuacja szkoły podstawowej)

1.   Zasady prowadzenia badań biologicznych:

  • metody naukowe stosowane w biologii;
  • zasady przeprowadzania obserwacji i doświadczeń;
  • próba badawcza i kontrolna (pozytywna i negatywna);
  • dokumentowanie badań biologicznych, dane jakościowe i dane ilościowe (tabele, wykresy);
  • analiza wyników badań.

2.   Węglowodany - budowa i znaczenie:

  • budowa węglowodanów;
  • podział węglowodanów na monosacharydy, disacharydy i polisacharydy;
  • przemiany glukozy;
  • wiązanie O-glikozydowe;
  • budowa, przykłady i funkcje monosacharydów, disacharydów i polisacharydów;
  • występowanie i znaczenie węglowodanów;
  • wykrywanie monosacharydów i polisacharydów w materiale biologicznym.

3.   Białka - budulec życia:

  • budowa aminokwasów i białek;
  • związek między budową a funkcją białek;
  • podział białek na białka proste i złożone;
  • przykłady białek, ich występowanie i funkcje.

4.   Właściwości i wykrywanie białek:

  • właściwości białek;
  • wpływ wybranych czynników fizykochemicznych na białka (zjawisko koagulacji i denaturacji);
  • badanie wpływu wybranych czynników fizykochemicznych na białko;
  • wykrywanie białek w materiale biologicznym (reakcja biuretowa, reakcja ksantofilowa).

5.   Lipidy - budowa i znaczenie:

  • podział lipidów ze względu na budowę cząsteczki;
  • budowa i właściwości lipidów prostych;
  • kwasy tłuszczowe nasycone i nienasycone;
  • budowa i właściwości lipidów złożonych;
  • znaczenie biologiczne lipidów prostych i złożonych;
  • wykrywanie lipidów w materiale biologicznym.

6.   Budowa i funkcje kwasów nukleinowych:

  • budowa i funkcje nukleotydów;
  • zasada komplementarności;
  • budowa DNA;
  • występowanie i znaczenie DNA;
  • budowa i rodzaje RNA;
  • znaczenie RNA.

7.   Budowa komórki:

  • podział komórek na eukariotyczne i prokariotyczne;
  • główne elementy komórki eukariotycznej;
  • przykłady przystosowania komórek do pełnionych przez nie funkcji;
  • porównanie budowy komórek zwierzęcych, roślinnych i grzybowych;
  • budowa i znaczenie błon biologicznych:
     - budowa i rodzaje błon biologicznych;
     - funkcje błon biologicznych;
     - rodzaje transportu przez błony (transport bierny i czynny);
     - osmoza w komórce roślinnej i zwierzęcej;
     - badanie wpływu roztworów o różnym stężeniu na zjawisko osmozy;
  • budowa i rola jądra komórkowego:
     - budowa jądra komórkowego;
     - funkcje jądra komórkowego;
     - organizacja materiału genetycznego w jądrze komórkowym;
  • składniki cytoplazmy:
     - budowa i funkcje cytozolu;
     - budowa i funkcje cytoszkieletu;
     - system błon wewnątrzkomórkowych (siateczka śródplazmatyczna, wakuole, lizosomy, aparat Golgiego);
     - funkcje rybosomów;
     - budowa i funkcje mitochondriów;
  • cykl komórkowy:
     - fazy cyklu komórkowego;
     - znaczenie procesu replikacji DNA;
     - zmiany ilości DNA w poszczególnych fazach cyklu komórkowego;
  • przebieg podziałów komórkowych; znaczenie mitozy, mejozy i apoptozy:
     - znaczenie mitozy i mejozy; główne etapy mejozy i mitozy, proces crossing-over;
     - porównanie mitozy z mejozą;
     - przebieg i znaczenie procesu apoptozy
    .

Liceum Ogólnokształcące: KLASA 2 (kontynuacja szkoły podstawowej)

1.   Ogólna budowa i funkcje szkieletu:

  • podział aparatu ruchu na część bierną i część czynną ;
  • budowa i funkcje szkieletu, elementy szkieletu osiowego i szkieletu kończyn;
  • podział kości ze względu na ich kształt;
  • budowa zewnętrzna i budowa wewnętrzna kości długiej;
  • właściwości kości a ich funkcje.

2.   Rodzaje połączeń kości:

  • podział połączeń kości (połączenia ścisłe i połączenia ruchome);
  • rodzaje i budowa połączeń ścisłych;
  • budowa stawu i funkcje budujących go elementów;
  • rodzaje stawów.

3.   Szkielet osiowy i szkielet kończyn:

  • budowa i rola elementów szkieletu osiowego: czaszki, kręgosłupa i klatki piersiowej;
  • naturalne krzywizny kręgosłupa;
  • budowa obręczy barkowej i kończyny górnej;
  • budowa obręczy miednicznej i kończyny dolnej.

4.   Budowa i funkcjonowanie mięśni szkieletowych:

  • przykłady mięśni szkieletowych i ich funkcje;
  • budowa mięśnia szkieletowego z uwzględnieniem budowy sarkomeru;
  • współdziałanie i antagonizm mięśni szkieletowych;
  • mechanizm skurczu mięśnia;
  • źródła energii dla mięśni.

5.   Higiena i choroby aparatu ruchu:

  • wpływ diety, suplementów diety i aktywności fizycznej na stan aparatu ruchu;
  • doping i jego wpływ na organizm;
  • zaburzenia aparatu ruchu (wady postawy, płaskostopie, urazy mechaniczne);
  • profilaktyka wad postawy i płaskostopia;
  • choroby aparatu ruchu (osteoporoza i krzywica) oraz ich profilaktyka.

6.   Układ pokarmowy:

  • organiczne składniki pokarmowe:
     - cukry jako główne źródło energii;
     - podział węglowodanów na przyswajalne i nieprzyswajalne;
     - błonnik pokarmowy i jego funkcja;
     - białka jako budulec organizmu;
     - podział aminokwasów na endogenne i egzogenne;
     - białka pełnowartościowe i niepełnowartościowe;
     - tłuszcze jako materiał zapasowy;
     - funkcje NNKT i ich źródła;
     - zapotrzebowanie organizmu na składniki pokarmowe;
  • rola witamin; nieorganiczne składniki pokarmowe:
     - podział witamin na rozpuszczalne w tłuszczach i rozpuszczalne w wodzie;
     - zapotrzebowanie organizmu na witaminy (hipowitaminoza, awitaminoza i hiperwitaminoza);
     - charakterystyka, funkcje i źródła witamin;
     - znaczenie naturalnych antyutleniaczy;
     - podział składników mineralnych na makroelementy i mikroelementy oraz ich funkcje;
     - znaczenie i właściwości wody;
     - bilans wodny człowieka;
  • budowa i funkcje układu pokarmowego:
     - odcinki przewodu pokarmowego i ich rola;
     - wędrówka pokarmu w przewodzie pokarmowym;
     - rodzaje zębów i ich budowa;
     - związek między budową poszczególnych odcinków przewodu pokarmowego a pełnionymi przez nie funkcjami;
     - mikrobiom i jego rola w organizmie;
     - gruczoły trawienne (wątroba, trzustka, ślinianki);
     - wątroba jako centrum metaboliczne organizmu;
  • procesy trawienia i wchłaniania:
     - trawienie w przewodzie pokarmowym składników odżywczych: białek, tłuszczów, cukrów;
     - enzymy trawienne i ich funkcje;
     - wchłanianie produktów powstałych w wyniku trawienia składników pokarmowych;
     - budowa i rola kosmków jelitowych;
     - działanie ośrodków głodu i sytości;
     - wpływ pH na trawienie skrobi;
  • zasady racjonalnego odżywiania się:
     - czynniki wpływające na zapotrzebowanie organizmu na składniki pokarmowe;
     - bilans energetyczny (dodatni i ujemny);
     - piramida zdrowego żywienia i stylu życia;
     - wielkość porcji i proporcje składników posiłków;
     - otyłość jako problem zdrowotny związany z rozwojem cywilizacji, przyczyny otyłości i jej profilaktyka;
     - BMI;
     - zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia);
  • choroby układu pokarmowego:
     - badania diagnostyczne chorób układu pokarmowego (gastroskopia, kolonoskopia, USG, badania krwi i kału);
     - choroby pasożytnicze układu pokarmowego (tasiemiec, glista ludzka, owsik, włosień kręty) i sposoby zarażenia się nimi;
     - choroby wirusowe układu pokarmowego (WZW A, WZW B, WZW C);
     - choroby bakteryjne układu pokarmowego (próchnica, choroba wrzodowa, salmonelloza);
     - zespół złego wchłaniania;
     - choroba Crohna;
     - choroby nowotworowe układu pokarmowego (rak żołądka, rak jelita grubego);
     - dieta bezglutenowa
    .

Liceum Ogólnokształcące: KLASA 3 (kontynuacja szkoły podstawowej)

1.   Cechy kodu genetycznego:

  • kod genetyczny;
  • kodon;
  • rola kodonu START i STOP;
  • cechy kodu genetycznego;
  • tabela kodu genetycznego.

2.   Odczytywanie informacji genetycznej:

  • ekspresja genów;
  • transkrypcja;
  • rola polimerazy RNA;
  • modyfikacje potranskrypcyjne;
  • translacja;
  • modyfikacje potranslacyjne;
  • regulacja ekspresji genów.

3.   Gen a genom. Budowa i rola kwasów nukleinowych:

  • gen;
  • genom;
  • budowa DNA;
  • reguła komplementarności;
  • funkcje DNA;
  • replikacja DNA;
  • budowa RNA;
  • rodzaje i funkcje RNA.

4.   Genetyka klasyczna. I prawo Mendla. Krzyżówka testowa:

  • genotyp, fenotyp, allel;
  • allel dominujący, allel recesywny;
  • homozygota, heterozygota;
  • badania Mendla;
  • I prawo Mendla;
  • krzyżówka genetyczna;
  • szachownica (diagram) Punnetta;
  • krzyżówka testowa;
  • dziedziczenie jednogenowe.

5.   Genetyka klasyczna. II prawo Mendla:

  • II prawo Mendla;
  • krzyżówka genetyczna dwugenowa;
  • krzyżówka testowa dwugenowa;
  • zapis krzyżówki dwugenowej.

6.   Genetyka klasyczna. Inne sposoby dziedziczenia cech:

  • dziedziczenie jednogenowe;
  • dominacja pełna i dominacja niepełna;
  • kodominacja;
  • allele wielokrotne;
  • dziedziczenie wielogenowe;
  • geny kumulatywne;
  • geny dopełniające się;
  • plejotropia;
  • epistaza.

7.   Genetyka klasyczna. Dziedziczenie płci. Cechy sprzężone z płcią:

  • kariotyp człowieka;
  • dziedziczenie płci u człowieka;
  • dziedziczenie cech sprzężonych z płcią.

8.   Genetyka klasyczna. Chromosomowa teoria dziedziczenia:

  • główne założenia chromosomowej teorii dziedziczenia Morgana;
  • chromosomy homologiczne;
  • geny sprzężone;
  • znaczenie crossing-over.